THEMA 2014: Gezelschapsspellen

INLEIDING

Op een late zomeravond zat ik ergens op een terras. Er zaten nog acht "koppels"
Eén koppel was met elkaar aan het praten
Twee koppels waren elk met hun smartphone bezig
Bij de vijf andere koppels was één van de twee met zijn/haar smartphone/tablet bezig!

Facebook, Twitter, Tagged, Google+, Netlog, LinkedIn... zijn mooie "nieuwe media", het zijn sociaalnetwerksites
Nu ja, sociaal???
Prettig avondje uit zo samen op een terras!

Wordt het af en toe eens geen tijd om het twitteren te laten aan wie het hoort; de vogeltjes?
En om niet te mailen, te "èssèmèssen", te twitteren?
Maar elkaar in levende lijve te ontmoeten?
En waarom dan niet eens een lekker, "oud" gezelschapsspel spelen?
Kaarten, domino, monopoly, risk, zeeslag...

Kom naar de lichtstoet en beleef de magie en de gezelligheid van het spel!

Een gezelschapsspel, het woord zegt het zelf, wordt gespeeld voor de gezelligheid. Met bekenden, vrienden en familie de tijd verdrijven.
Meestal bordspelen, maar ook bijvoorbeeld de sjoelbak, "pietjesbak", kaarten... worden tot de gezelschapsspellen gerekend. Omdat het bij een gezelschapsspel om de gezelligheid gaat, wordt er niet om een prijs of inzet gespeeld.

Competitieve bordspellen die werden gespeeld op de grond of op borden zijn oorspronkelijk opgekomen als tijdverdrijf van de elite. Zij hadden tijd te verdrijven, dat konden boeren, arbeiders, slaven zich niet permitteren! De spellen werden gespeeld in onder meer Egypte en Mesopotamië. De opkomst van het Romeinse rijk zorgde ervoor dat de populaire spellen in Europa verspreid raakten.

In een studie, die gepubliceerd is in het tijdschrift Antiquity, wordt gesteld dat bordspellen rond 3.500 voor Christus zijn ontstaan in de Vruchtbare Sikkel (Egypte, Mesopotamië en de Levant). 's Werelds oudste bordspel is mogelijk Het Koninklijke Spel van Ur.

Het spel werd ontdekt in de koninklijke tombes van Ur, in het tegenwoordige Irak. Hoewel niemand de regels van het spel heeft kunnen achterhalen, lijkt het op een voorganger van het huidige Backgammon. Een ander historisch spel was het Egyptische Senet. Het bord met drie rijen van tien vlakken werd zelfs in de tombe van Toetanchamon gevonden. De vroegste regels van het spel zijn echter ook hier nog niet achterhaald.

Het gebruik van bordspellen werd opgepikt door de Romeinen. Zij verspreidden het vervolgens door hun rijk. Zo bereikte het fenomeen van bordspellen vanuit Gallië de Britse eilanden tegen het einde van de eerste eeuw voor Christus. De onderzoekers wijzen er bovendien op dat er geen archeologisch bewijs is gevonden voor enige vorm van bordspellen vóór die tijd.

Eén van de belangrijkste vondsten in Groot-Brittannië komt uit een graf in Colchester. Het graf dateert uit 40 tot 50 na Christus en bevatte een bord en 26 voorwerpen die op fiches lijken. Vroege speelstukken afkomstig uit gebieden als Scandinavië en Schotland vertonen stilistische elementen van de culturen van deze regio's. Zo werden er twee speelstukken uit de vijfde tot zevende eeuw gevonden in Schotland die een duidelijk Keltisch uiterlijk hebben.

1 DOMINO

Ontwerp: Willy Coppens
Bouw: VEUR DE LEUTE

Domino is een legspel dat met speciale stenen wordt gespeeld.
Mogelijk vindt het dominospel zijn oorsprong in China en zijn de stenen door Marco Polo naar hier gebracht, maar dit valt niet met zekerheid vast te stellen. Domino is zeer populair op het eiland Curaçao en in Latijns-Amerika.
De stenen zijn vaak gemaakt van plastic of hout, vroeger ook van echte steen of ivoor. De stenen zijn rechthoekig van vorm en verdeeld in 2 veldhelften, ieder gemerkt met "ogen" zoals bij dobbelstenen. In de standaarddomino-uitvoering hebben de helften nul tot zes ogen maar er zijn ook uitvoeringen met nul tot negen, nul tot twaalf en nul tot achttien ogen.

2 VIER OP EEN RIJ

Ontwerp: Marc De Kerpel
Bouw: LUKSKE I

Vier op 'n rij is een spel voor twee spelers met als doel als eerste speler een aaneengesloten rij van vier schijven te vormen, horizontaal, verticaal of diagonaal. Om beurt mag een speler een schijf in het verticale bord stoppen. Het spel werd voor het eerst uitgegeven in 1974 door spelfabrikant Milton Bradley (MB), tegenwoordig een "dochter" van spelfabrikant Hasbro. Voor die tijd was het spel al bekend als "The Captain's Mistress".

3 SCHAKEN

Ontwerp: Rudy Vereecke
Bouw: LOCHTANDJUUNS

De oervorm van het schaakspel is duizenden jaren oud, waardoor er niet veel bekend is over het ontstaan en de vroegste geschiedenis. Het woord schaak is afkomstig van het Perzische woord shäh (sjah) dat koning betekent (de laatste sjah, Mohammed Reza Pahlavi, sjah van Iran werd in 1979 verdreven). Ook het woord mat is Perzisch (maata), dat versteld raken betekent (schrikken, het is de laatste fase voor het schaak (= de koning kan zich niet meer bewegen).
De oudste herkenbare versie van schaken stamt waarschijnlijk uit het zesde-eeuwse Lucknow in Oost-Perzië nu Noord-India en staat bekend als chaturanga, maar er zijn aanwijzingen dat dit spel gebaseerd is op een nog oudere variant voor vier personen die elk aan een zijde van het bord zaten. Verschillende versies van chaturanga verspreidden zich oostwaarts naar China en Japan en in de vorm van Shatranj westwaarts naar de Arabische wereld om via Italië en Spanje uiteindelijk tijdens de 11e eeuw in heel Europa door te dringen.
Waarschijnlijk hebben de Vikingen hier een belangrijke rol in gespeeld, aangezien de oudste Europese vondsten van schaakstukken langs de kusten zijn gevonden.
De huidige vorm van het schaakspel ontstond aan het eind van de 15e eeuw in Frankrijk, toen de dame met de huidige machtige mogelijkheden haar intrede deed. Zij mag de bewegingen van elk ander stuk uitvoeren, zover ze kan, uitgezonderd de bewegingen van het paard. Daarvoor was de dame of koningin beperkt in haar zetten. Al halverwege de twintigste eeuw werd geopperd dat het schaakspel mogelijk uit China stamt en recentelijk gaan er weer stemmen op die de oorsprong van het schaakspel daar of in Oezbekistan plaatsen.

4 Dr. BIBBER

Ontwerp: Rudy Vereecke
Bouw: STROATLUPER

Het doel van het spel is om het meeste geld te verdienen door geslaagde operaties uit te voeren. Dat is ook wat chirurgen er over denken!
De operatie die je moet uitvoeren word je opgelegd door een kaartje te trekken. Bij elke geslaagde operatie krijg je een salaris. Maak je een fout door het pincet ergens op of tegen een ander orgaan te steken dan "schreeuwt" de patiënt het uit (sirene) en gaat zijn neus rood opgloeien. Wie op het einde van het spel (alle opdrachtkaarten zijn op gebruikt) het meest geld heeft verdiend is de winnaar. De ziekenkas is altijd verliezer!

Het spel kan met 2 tot 4 kinderen gespeeld worden, je kan je natuurlijk altijd op je eentje oefenen om minder te "bibberen" tijdens een operatie.

5 ELECTRO

Ontwerp: Willy Coppens
Bouw: De DIVA'S

Het doel van het spel is te proberen met de Electro-pennen de vragen op het linkerdeel te koppelen aan de antwoorden in het rechterdeel. Heb je het goed, dan gaat het lampje branden. Electro Original is speciaal gemaakt voor jonge kinderen die nog niet kunnen lezen. Natuurlijk hebben de kinderen, zeker in het begin, een beetje hulp nodig.
Electro Original bevat 10 dubbelzijdig bedrukte kaarten, plus 1 extra bonuskaart, met daarop meerdere opdrachten van één type.

6 ELEFUN

Ontwerp: Marc De Kerpel
Bouw: BOTTERLEKKERS

Een dynamisch spelletje voor de allerkleinsten.
Bij het spel worden door een flexibele slurf van een blauwe olifant satijnen vlindertjes de lucht ingestuurd. De kinderen proberen zoveel mogelijk vlindertjes met hun netje te vangen.
Verwonderlijk dat GAIA hier nog geen protest tegen heeft aangetekend!

7 ZEESLAG

Ontwerp: Willy coppens
Bouw: BUIT'NLUUPERS

Zeeslag is een bekend spelletje dat oorspronkelijk op geruit papier werd gespeeld. Later bracht MB een spel onder dezelfde titel uit.
Elke speler heeft eenzelfde aantal schepen (een klein schip is 1 vakje, een oorlogsbodem telt 4 vakjes) en plaats die op de oceaan. Schepen mogen elkaar niet raken.
De spelers mogen om de beurt de coördinaten noemen van een doelwit - deze coördinaten bestaan altijd uit een letter en een getal, b.v. "H-10".
Wordt één van je schepen geraakt door de tegenspeler dan moet je dit melden, maar niet welk schip het is.
Een voltreffer markeer je op het schip op je oceaanraster met een rood pinnetje. De speler die het schot afvuurde, markeert het op zijn doelraster; daarbij worden rode pinnetjes gebruikt voor voltreffers en witte pinnetjes voor schoten die misten.
Een spel die Amerikanen graag in het echt "spelen"!

8 MENS ERGER JE NIET

Ontwerp: Jos Pattyn
Bouw: Dekenij Ledeberg

"Mens erger je niet!" is een bordspel voor twee tot zes spelers.
Bij dit spel heeft iedere speler vier pionnen die een ronde over het bord moeten maken om veilig op een van de eindcirkels te geraken. Eenmaal daar kan een pion niet meer worden verzet. Als dat met alle pionnen is gelukt, heeft men het spel gewonnen.
De oorsprong van het spel ligt in India. Een vereenvoudigde versie van het traditionele Indiase spel Pachisi werd in 1896 onder de naam Ludo in Groot-Brittannië uitgebracht.
"Mens erger je niet!" is de naam van dit spel in Nederland en Vlaanderen. De spelregels wijken iets af van Ludo. In Nederland en België wordt "Mens erger je niet!" door Jumbo op de markt gebracht.
De laatste tijd zouden heel wat mensen dit moeten spelen, zodat er minder geklaagd wordt over kinderen in een crèche, spelende kinderen op straat...

9 STRATEGO

Ontwerp: Jos Pattyn
Bouw: 't ZIEVERSTROATSE

Bij Stratego staan er twee legers bestaand uit 40 stukken in verschillende rangen tegenover elkaar en is het de bedoeling dat het vaandel van de tegenstander wordt veroverd.
De Nederlandse versie van het spel is tijdens WO II bedacht door de Joodse onderduiker Jacques Johan Mogendorff. Hij gaf het spel in licentie aan de firma Smeets en Schippers. De figuren zijn dan nog van karton, wat als nadeel heeft dat ze snel beschadigen en beduimeld raken. Hierdoor stijgt de herkenning van de stukken aan de normaal anonieme achterkant.
Dit was een belangrijke reden dat het spel aanvankelijk geen groot succes kende, net als het feit dat veel Nederlanders na vijf jaar bezetting genoeg hadden van oorlog en daarmee aan oorlogsspelen. Als Mogendorff het spel in 1958 verkoopt aan Hausemann & Hötte begint het succes. De stukken werden eerst van donkerrood en donkerblauw gelakte houten blokjes gemaakt en later als plastic modellen vervaardigd. In het eerste jaar worden er 15.000 exemplaren verkocht. In 1980 zijn dat er al meer dan 700.000. Inmiddels wordt Stratego in meer dan 50 landen verkocht.

10 MONOPOLY

Ontwerp: Jos Pattyn
Bouw: COMITEETJE

Op 5 januari 1904 vroeg Elizabeth Magie patent aan op het bordspel "The Landlord's Game" (Het Spel van de Huisbaas) en ging daarmee naar de Parker Brothers, een spellenfabrikant, maar het spel werd afgewezen.
Charles B. Darrow, een werkloze uit de Verenigde Staten, liet in 1934 het spel zien dat wij nu als Monopoly kennen. Hij gebruikte "The Landlord's Game" als voorbeeld voor Monopoly. De bedelarmband van zijn vrouw gebruikte hij voor de pionnen. Daarom zijn er in de traditionele monopolyversies strijkijzertjes en vingerhoedjes in plaats van gewone pionnen.

bedelarmband

Ook Darrow ging naar Parker Brothers, ook hij werd afgewezen. Hij liet in 1934 (met hulp van een bevriende drukker) 5000 spellen drukken. Die werden razendsnel verkocht in een warenhuis in Philadelphia. Een jaar later toonde Parker Brothers dan natuurlijk wel interesse! Charles B. Darrow stierf als multimiljonair. Ook Parker Brothers werd er niet armer van: het eerste jaar van de productie werden er meer dan een miljoen exemplaren verkocht. De Britse speelgoedfabriek Waddingtons was datzelfde jaar enthousiast. En zo ging Monopoly de hele wereld rond.
Het spel Monopoly (Engels voor monopolie) is een van de bestverkochte bordspellen ter wereld. Het is in 26 talen verkrijgbaar. Sinds 1935, het jaar dat het spel door Parker Brothers op de markt gebracht werd, zijn ruim 200 miljoen exemplaren verkocht. Ook verschijnen regelmatig bijzondere edities.
Het doel van het spel is een monopolie op te bouwen, wat spelers kunnen doen door zo veel mogelijk straten te kopen. In die straten kunnen dan huizen of hotels gebouwd worden. Iedere speler die "op" een straat komt, moet de eigenaar van die straat huur betalen. De straten zijn verdeeld in groepen van twee of drie straten in een dorp of stad. In veel buitenlandse versies zijn het straten in de hoofdstad van het land, maar vaak ook zijn het straten in verschillende steden, wat de groepsindeling logischer maakt.
De straten van het bordspel reflecteren iets van de landen waarin het verkocht wordt. De duurste straat op het Nederlandse bordspel is bijvoorbeeld de Kalverstraat, de bekendste winkelstraat in Amsterdam. Op het Belgische bordspel is dat de Nieuwstraat in Brussel.

11 LEVENSWEG

Ontwerp: Pascal Deconinck
Bouw: DUTSENCLUB

Levensweg is een bordspel voor 2 tot 6 spelers. Het is geschikt vanaf een leeftijd van 8 jaar en is uitgegeven door Milton Bradley (MB, tegenwoordig "dochter" van Hasbro). Het spel probeert een mensenleven na te bootsen, waarbij men zo rijk mogelijk moet worden.
Het spel lijkt wat op ganzenbord. Iedere speler krijgt een plastic autootje met daarin een blauw of roze staafje dat de speler voorstelt. Iedere speler draait om de beurt aan een "rad van fortuin" met cijfers van 1 tot 10. Het cijfer dat je draait is het aantal vakjes dat je vooruit mag. De meeste vakjes bevatten aanwijzingen die de speler alleen hoeft op te volgen als hij op het vakje landt, maar soms moet de speler ergens stoppen (bij de vakjes "Ga trouwen" en "Pensioen"). De groene "salaris" vakken betekenen dat de speler zijn salaris krijgt, ook als hij er voorbij gaat zonder erop te landen. De vakjes symboliseren financiële mee- of tegenvallers in het leven. Zo kan je terechtkomen op "U ontvangt een laat huwelijksgeschenk van 8.000 euro", maar ook op "U wordt gechanteerd. Betaal 10.000 euro."

12 SCRABBLE

Ontwerp: Pascal Deconinck
Bouw: F.C. BLIJF JONG

Scrabble is een letterspel dat wordt verkocht in 121 landen in 29 talen. Het is een bordspel voor twee tot vier spelers of spelerteams waarbij met een gegeven aantal willekeurige letters woorden moeten worden gelegd op een speelbord.
Het spel werd ontwikkeld door de werkloos geraakte architect Alfred Mosher Butts (1899-1993) die gefascineerd was door spelletjes. Eerst bedacht hij het spel "Lexiko" dat zonder bord werd gespeeld. Via het uitpluizen van The New York Times stelde hij vast hoe vaak een bepaalde letter gemiddeld voorkwam in het Engels en hierop baseerde hij de verdeling van het aantal verschillende letters in het spel (klinkers komen veel vaker voor dan bijvoorbeeld een x of y). Maar hij vond dat een teveel aan s'en het spel te gemakkelijk zou maken en beperkte het aantal daarom tot vier.
Hij wist zijn idee echter niet aan de man te brengen: er was weinig belangstelling voor. In 1938 kwam hij op het idee zijn spelconcept op te zetten in de vorm van de populaire kruiswoordpuzzel. Hij gaf het verschillende andere namen, maar het succes bleef nog altijd uit.
Pas in 1948 werd het idee opgepikt door James Brunot, die er wel brood in zag. Er werden enige aanpassingen doorgevoerd in de uitvoering van het bord en de plaatsing van de premievakjes, de bonus voor het in één beurt neerleggen van 7 letters werd geïntroduceerd en de naam veranderde in Scrabble. Daarna won het spel snel aan populariteit.



terugterug naar lichtstoet